Joseph Opinel en de vallei van de Maurienne (1890)
In 1890 ontwierp de achttienjarige Joseph Opinel in het bergdorpje Albiez-le-Vieux in de Franse Alpen een eenvoudig zakmes voor boeren, herders en houthakkers. Het mes bestond uit slechts vier onderdelen: een greep van lokaal beukenhout, een koolstofstalen lemmet, een stalen klinknagel en een metalen klembus. Het ontwerp was zo doordacht dat het in de loop van een eeuw uitgroeide tot een wereldwijd cultobject.
Pablo Picasso gebruikte een Opinel om houten sculpturen te snijden; de befaamde bergbeklimmer Roger Frison-Roche verklaarde dat hij nooit zonder zijn Opinel de toppen van de Mont Blanc betrad. Het mes is zelfs opgenomen in de vaste collecties van het Museum of Modern Art in New York en het Victoria and Albert Museum in Londen als een van de honderd best ontworpen industriële voorwerpen uit de geschiedenis.
De Virobloc-veiligheidsring: simpel mechanisch meesterwerk
Tot het midden van de twintigste eeuw was een Opinel een klassieke frictievouwer (friction folder): het lemmet bleef openstaan door de klemming van het hout rond het scharnier. In 1955 bedacht Marcel Opinel een geniale toevoeging: de Virobloc.
De Virobloc is een draaibare stalen huls die om de vaste klembus van het scharnier schuift. Zodra je het mes openklapt, draai je de ring een kwartslag met je duim. De ring blokkeert het lemmet mechanisch, waardoor het mes tijdens zwaar snijwerk nooit onverwacht kan inklappen op je vingers. Sinds de jaren negentig werkt de Virobloc ook in gesloten stand: een kwartslag draaien vergrendelt de lemmetpunt binnenin het hout, zodat het mes veilig in je broekzak of rugzak blijft zitten zonder open te springen.
Koolstofstaal (Carbone XC90) versus roestvrij staal (Inox 12C27)
Opinel levert zijn messen traditioneel in twee staalvarianten. De klassieke Carbone-lijn gebruikt XC90 koolstofstaal met circa 0,9 procent koolstof. Dit staal laat zich met een paar halen over een wetsteen tot scheermesscherpte polijsten. Bij het snijden van appels, vlees of uien reageert het zuur met het ijzer, waardoor een donkergrijze patinalaag ontstaat. Die patina beschermt het metaal tegen diepere roest, maar vraagt wel dat je het lemmet droogveegt na gebruik.
De moderne Inox-variant maakt gebruik van gemodificeerd Sandvik 12C27 roestvrij staal uit Zweden. Dankzij de toevoeging van chroom is dit lemmet volkomen ongevoelig voor vocht, fruitzuren en zeelucht. Voor wie het mes vooral gebruikt tijdens vakanties, wandeltochten, picknicks en het aansnijden van stokbrood en Franse kazen, is de Inox-versie de meest zorgeloze optie.
De snijgeometrie: dun lemmet voor fijn snijwerk
Moderne tactische zakmessen hebben vaak lompe lemmeten van 3 tot 4 millimeter dik. Daarmee kun je wellicht een verfblik openwrikken, maar een appel of wortel splijt doormidden in plaats van netjes afgesneden te worden.
De Opinel No. 8 heeft aan de rug een lemmetdikte van slechts 1,7 millimeter, die naar de snede toe vloeiend afloopt in een licht bolle geometrie (convex grind). Deze uiterst dunne snede snijdt met verbluffend weinig weerstand door harde kazen, droge worsten en knapperig desembrood. Het is een mes dat gemaakt is om te snijden, niet om te breken.
Het beukenhouten heft en de befaamde Coup du Savoyard
Het heft van de klassieke Opinel wordt gedraaid uit Frans beukenhout afkomstig uit duurzaam beheerde bossen in de Jura. Het hout ligt natuurlijk en warm in de hand. Omdat hout een natuurproduct is dat reageert op luchtvochtigheid, kan het heft na een flinke regenbui of een afwasbeurt licht uitzetten waardoor het lemmet stroef opent.
De inwoners van de Savoie lossen dit al generaties lang op met de traditionele Coup du Savoyard. Draai de Virobloc ring open, houd het mes losjes bij de ring vast en tik met het houten achteruiteinde kort en stevig tegen de rand van een houten tafel of boomstam. Door de kinetische schok springt de punt van het lemmet direct een centimeter naar buiten, waarna je het moeiteloos met twee vingers openvouwt.
Onderhoud, oliën en slijpen van het lemmet
Wie het beukenhout optimaal wil beschermen tegen vocht, kan het heft behandelen met een scheutje gekookte lijnzaadolie of vloeibare bijenwas. Veel liefhebbers dompelen het handvat kort onder in warme olie, waardoor het hout waterafstotend wordt en nauwelijks meer uitzet bij nat weer.
Het slijpen van de dunne Opinel-snede kost nauwelijks tijd. Omdat het lemmet zo slank is, volstaan vijf rustige halen over een fijne keramische slijpstaaf of een leren strop met wat polijstpasta om de snede weer scheermesscherp te maken. Reinig het mes altijd met een vochtige doek en vermijd de vaatwasser om het hout en de klinknagel mooi te houden.
Matenoverzicht: van No. 6 tot No. 10
De Opinel No. 8 (lemmetlengte 8,5 centimeter) is de absolute referentiemaat. Met een totaalgewicht van slechts 45 gram en een gesloten lengte van 11 centimeter past hij in elke broekzak zonder te trekken. Zoek je een compacter mesje voor een damestas of EHBO-set, dan is de No. 6 (7 centimeter lemmet) ideaal. Voor grotere handen of zwaarder werk bij de barbecue biedt de No. 10 extra hefboom en lengte.
